Oost-Vlaamse landboeken en ommelopers worden in kaart gebracht

Landboeken en ommelopers zijn unieke en uiterst interessante bronnen voor het historisch onderzoek. Die bronnen werden veelal ook in kaart gebracht. Gezien de relevantie van die bronnen voor het geschiedkundig onderzoek neemt het provinciebestuur het initiatief om de Oost-Vlaamse landboeken en ommelopers zo veel als mogelijk op te sporen en in een repertorium te ontsluiten. Dat dit geen evidente opdracht is, blijkt uit het feit dat de landboeken en kaarten zeer verspreid worden bewaard.

Wat zijn landboeken en ommelopers?

Het kadaster is bij de brede bevolking goed gekend. Het geeft een gebiedsdekkend overzicht van de vorm, grootte en aard van de percelen en van de eigenaars ervan. Minder bekend is dat in het graafschap Vlaanderen al in de 14de eeuw een gelijkaardige beschrijving van percelen in de polders werd opgesteld en dat door de zogenoemde wateringen of waterschappen. Die documenten zijn gekend als de ommelopers. Vaak hoort bij die ommelopers ook een kaart.

Vanaf de 16de eeuw werden in het graafschap Vlaanderen ook in de meeste gemeenten en parochies de percelen opgemeten en beschreven, met vermelding van de eigenaar en de pachter. Die gegevens werden genoteerd in de zogenoemde landboeken. Het opmeten gebeurde doorgaans door beëdigde landmeters die het grondgebied in 'belopen' opdeelden. Ook bij die landboeken werden vaak prachtige kaarten gemaakt.

Zowel de ommelopers als de landboeken werden voortdurend geactualiseerd en vormden, net als het kadaster, uitgelezen informatiebronnen voor het heffen van belastingen.
Die documenten en de bijbehorende kaarten bevatten zeer interessante informatie voor de studie van de landbouw- en landschapsgeschiedenis, de economische en sociale geschiedenis, de toponymie, de cartografie, de lokale geschiedenis, de heemkunde en de volkskunde.

De doelstelling van het project

In samenwerking met het Rijksarchief en met de Universiteit Gent worden voor de provincie Oost-Vlaanderen de landboeken en de ommelopers en de bijbehorende kaarten actief opgespoord. Zo worden momenteel de gemeentearchieven en geschiedkundige verenigingen bevraagd. Niet alleen in openbare archieven maar ook in privéarchieven zijn landboeken en landboekkaarten terechtgekomen. Ook die informatie is cruciaal voor het slagen van dit wetenschappelijk project.

Meteen een warme oproep om het provinciebestuur te contacteren mocht je informatie hebben over de landboeken uit jouw of een andere Oost-Vlaamse gemeente of over ommelopers uit de Oost-Vlaamse wateringen. Dat geldt ook voor de erbij behorende kaarten, want soms is het landboek en de kaart gescheiden geraakt en bijvoorbeeld als pronkstuk opgehangen in een gemeentehuis. De inventarisatie van de landboeken en ommelopers zal uitmonden in een wetenschappelijke publicatie waarin historici en geografen talrijke facetten van die boeiende bronnen zullen belichten gevolgd door het repertorium van de Oost-Vlaamse landboeken en ommelopers. Een gepast wetenschappelijk colloquium en bescheiden tentoonstelling worden eveneens voorbereid. Die inventaris zal zonder twijfel een handig en bruikbaar instrument vormen voor het lokaal historisch onderzoek, voor studenten, maar ook voor iedere Oost-Vlaming die interesse heeft in de voorgeschiedenis van het perceel dat hij of zij nu bewoont.

Contact

dienst Erfgoed
PAC Het Zuid
Woodrow Wilsonplein 2
9000 Gent